Escapisme kan je naar de toekomst” beamen”. Maar ik was nooit een grote fan van science fiction. Star Trek: dat waren toch gewone mannen in pijama’s tegen decors van isomo? Als ik al moet vluchten, dan recht het verleden in. En ook daar begon het met de televisie, met Magister Maesius, midden jaren zeventig schat ik, een middeleeuwse hippiereeks van de BRT-jeugdtelevisie over een alchemist.
Ik verslond alle boeken van Thea Beckman. En was ver-schrik-ke-lijk jaloers op die Dolf in “Kruistocht in Spijkerbroek” die per teletijdmachine in de dertiende eeuw terechtkwam. Toen ik elf was mocht ik page spelen in de Goudenboomstoet, om 500 jaar huwelijk van Maria van Boergondië te vieren. Ik was een fiere jongeling in een roodfluwelen pak. In Brugge, die zorgvuldige gereconstrueerde Middeleeuwse stad.
De Dark Ages
Op school werden de “donkere, barbaarse” Middeleeuwen snel afgehaspeld. Het ging in een wip van Karel de Grote naar Columbus, alsof daar niet een paar boeiende eeuwen tussenzaten. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Mijn fascinatie is gebleven, voor begijnhoven, gilden, en bij uitbreiding voor “De naam van de roos”, knights who say ni, Excalibur of Frodo de hobbit.
De Nederlandse historicus Peter Raedts heeft daar net een interessant boek over geschreven: “De ontdekking van de Middeleeuwen. Geschiedenis van een illusie”. De ene idealiseert dit tijdvak, de andere heeft er een afkeer van. Meestal om ideologische redenen. Voor de Verlichtingsadepten waren (en zijn?) dit inderdaad donkere tijden, gedomineerd door God en de gemeenschap, zonder veel manoeuvreerruimte voor het individu. Weg ermee! Heinrich Heine zag de ontdekking van de Middeleeuwen als een “rooms complot”…
“Herfsttij der Middeleeuwen”
Hoedanook, deze herfst kom ik geweldig aan mijn trekken. Op drie plekken zijn er interessante tentoonstellingen. In Museum M in Leuven stond ik aan de grond genageld toen ik een handschrift zag liggen van Hildegard von Bingen. Die Duitse mystica had liederen van haar hand te boek gesteld en naar de abdij van Villers la Ville gestuurd. Het boek met teksten en notenbalken is in Vlaanderen gebleven. In hetzelfde museum kun je die muziek –een slordige achthonderd jaar oud- ook horen zingen. Kippenvel!
Het werd nog beter in de Koninklijke Bibliotheek van Brussel. Daar liggen meer dan honderd knoerten van lederen boeken uit de Boergondische tijd, opengeslagen op de leukste bladzijden. Als het niet zo’n oncomfortabele voorovergebogen houding was, ik bleef met mijn neus aan het glas plakken. Je MOET ook van dichtbij kijken, in schaars licht, want die handschriften kunnen niet veel hebben. Ze mogen drie maanden open liggen, daarna gaan ze weer voor jaren toe.
Striptekenaars
In dezelfde gekromde houding zaten dus die scribenten, hoofdlettertekenaars en miniaturisten. Ik stel me de bittere kou voor in die kloosters en werkplaatsen, de stijve vingers, de prikkende ogen. Maar dat die mannen plezier hadden, dat zie je zo.
De miniatuur, het centrale plaatje is vaak een ernstig tafereel, bijbels of werelds, maar wat er in de marge gebeurt! Het wemelt er van bloemetjes en bijtjes en knotsgekke fabeldieren. Op andere bladzijden zie je nog gedurfdere tekeningen, een Middeleeuwse “peeping Tom” die door een gat in de muur zijn naakte buurvrouwen beloert. Of een badhuis, een “stoof” waar het net zo gezellig toeging als in een Turks of een Romeins bad, zo te zien.
In het STAM in de Gentse Bijloke ligt dan weer het Liber Floridus, een twaalfde-eeuwse Wikipedia, een encyclopedisch “gebloemd boek” met kleurige kaarten en beesten.
Wat me opvalt: de mensen die dit soort exposities in elkaar boksen zijn geenszins stoffige bebaarde archivarissen, maar jonge en frisse wetenschappers.
Digitaliseren
Het is waarlijk een wonder dat zulke kwetsbare dingen als handschriften (plantaardige inkt, dierlijk perkament) überhaupt nog bestaan, na driekwart millennium oorlogen, revoluties, brandstichtingen, plunderingen , pestepidemieën, om nog te zwijgen van allerlei kevers en rupsen die graag boeken lusten.
Het is daarom een uitstekend idee om die handschriften te digitaliseren. Dan kunnen ze rustig in hun geklimatiseerde kluisjes blijven liggen en hoef ik niet met rugpijn naar huis. Hoewel, oog in oog met échte Middeleeuwse teksten en prentjes, dat kruipt onder je vel.
En nationaliseren
Mag ik bovendien een warme oproep doen aan alle gefortuneerde, al dan niet adellijke families die dergelijke schatten in hun bezit hebben om ons allemaal in het plezier te laten delen?
Het Gruuthuusehandschrift bijvoorbeeld, met gedichten, liederen en gebeden van Jan Moritoen en anderen. Waaronder het Egidiuslied, wat mij betreft het summum van poëzie over verlangen en verlies, over liefde en dood. Dat handschrift was ontiegelijk lang in bezit van de familie van Caloen uit Koolkerke, tot die het in 2007 verpatste aan de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.
In 2001 werd een stuk uit de Gruuthuusebibliotheek geveild bij Sotheby’s in Londen, het kwam uit de collectie van tapijtmagnaat Carlo De Poortere. De familie de Merode bezat, behalve enige lapjes bos in de Kempen, ook het Gregoriaanse handschift Tsgrooten, afkomstig uit de abdij van Tongerlo. Intussen is het verkocht aan de Vlaamse Gemeenschap. Blij dat het nu collectief bezit is, maar een schenking ware nog mooier geweest. Want de Middeleeuwen zijn van ons allemaal.
Kristien Bonneure werkt voor www.cobra.be, de cultuurwebsite van de VRT
@Allen: reageren op deze blog impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod
03/10/2011 om 21:09
En weet je wat zo prachtig is?
Dat we nog lang niet alles weten van de middeleeuwen. Iedere dag nog worden via opgravingen in steden en te lande nieuwe zaken ontdekt of verder uitgeklaard. en daaruit blijkt dat de periode lang niet zo slecht was als wordt verteld.
04/10/2011 om 07:53
Wanneer maakt de VRT eigenlijk nog eens een historische documentaire reeks, bvb. over de Middeleeuwen? De openbare omroep schiet op dit vlak schromelijk te kort. Liefst wel documentaires met aandacht voor het verleden op zich, en niet als gimmick om de hedendaagse actualiteit te duiden (zoals Leyers “in het spoor van de kruisvaarders”).
04/10/2011 om 09:24
Beste mevrouw Bonneure,
Staat u mij toe een fan te zijn van zowel science fiction als de middeleeuwen. Al is de laatste Star Trek film dan een gedrocht waarvoor de maker spoorslags in een middeleeuwse vergeetput dient te worden geworpen. Overigens bekijk je de beste SF niet, die lees je. Overigens had ik het meer voor Het Zwaard van Ardoeaan dan de Magister
04/10/2011 om 10:04
Hoera, een gelijkgestemde ziel !
04/10/2011 om 13:23
Onlangs boek van James Hannam “Gods filosofen” gelezen, geeft ook een andere kijk op deze zwaar onderschatte periode!
04/10/2011 om 13:39
In deze kan ik alleen maar de boekenreeks “A song of Ice and Fire” van G.R.R. Martin aanraden.
04/10/2011 om 14:34
Mooie blog, enkel rezen mijn haren te berge als het cliché van ’stoffig bebaarde archivarissen’ weer wordt opgerakeld. Als ‘niet-bebaarde’ archivaris van het Brugse Stadsarchief heb ik nog van niemand het verwijt gekregen dat ik er stoffig uitzie. Ik kan bovendien ‘uit goede bron’ meegeven dat er onder de Vlaamse archivarissen heel wat fris en jong volk (ook vrouwelijk) rondloopt. En ‘by the way’ ook archivarissen zijn wetenschappers.
04/10/2011 om 16:01
De ontdekking van de ‘duistere’ middeleeuwen werd al ingezet met Régine Pernoud (La lumière des Moyen Ages), waarna Georges Duby (Le temps des cathédrales) en o.a. Jacques LeGoff (o.a. Intellectuelen in de Middeleeuwen) volgden.
Men kan niet genoeg die zogenaamd middel-eeuwen in de kijker stellen. Het zijn geen armzalige eeuwen tussen de glorie van het antieke Rome en Griekenland en de florissante Renaissance. Het waren cultureel rijke tijden, met o.a. zeer interessante vrouwen, die vaak een belangrijke rol speelden op politiek, cultureel en religieus vlak.
Met andere woorden : ik wil graag meevluchten met mevr. Bonneure naar die prachtige tijden…
04/10/2011 om 18:57
Hoe heb ik altijd gedroomd van de Middeleeuwen ! Ik droomde van witte muren, donkere eiken balken, een lantaarntje met groen
glas en een raam met uitzicht op de Groene Rei. Als ik eens het geluk had met de trein naar onze zee te rijden trok mijn hartspier
tezamen als ik vanuit de trein te Brugge de drie torens zag : het Belfort, de Lieve Vrouw en Salvator.
Toen mijn echtgenoot na zijn pensionering nog in Luik een licentiaats-diploma ging halen, was het een diploma ” Geschiedenis-
Middeleeuwen” en zijn eindwerk was over het Begijnhof van Tongeren.
Wij hebben met blokfluiten samen met de kinderen nog oude muziek gespeeld. Nu hebben we nog alleen de herinneringen aan
onze dromen. Toch zijn we blij, want er zijn nog altijd jonge kunstenaars die al die schoonheid verder koesteren en het werk
van onze voorouders naar het buitenland dragen, want niemand is sant in eigen land.
En er is ook nog altijd Kristien en haar collega’s die ten gepasten tijde de standaard verheffen. We zullen doorgaan !
04/10/2011 om 20:59
Bravo Kristien Bonneure!
Zoveel grote geleerden er vandaag zijn die de materiële of de “uiterlijk” waarneembare wereld bestuderen, zoveel grote geleerden of “geladderden” (zie Jacobsladder) waren er in vroeger tijden, waaronder de middeleeuwen, die de “innerlijk” waarneembare wereld bestudeerden. Deze laatsten hielden er een theocratische cultuur op na en hadden een bijzondere kosmogonische visie op het leven. Zij keken meer naar binnen (introvert, mystiek, contemplerend), in tegenstelling tot de huidige geleerden die meer naar buiten kijken (extrovert). Vandaar dat wij spreken over “esoterische” wetenschappen en “exoterische” wetenschappen, die geen tegenstellingen zijn maar wel aanvullingen van elkaar. “Vol-ledige” geleerden dragen deze twee werelden in zich, de innerlijke en de uiterlijke wereld, de wereld van de geest en de wereld van de materie. Zij kunnen dan ook “wijze” geleerden genoemd worden (weiß / wit / verlicht). De studie van de materie of de uiterlijke verschijnselen is vandaag evenwel zodanig opgevoerd dat het voor de meeste “moderne” (verharde?) geleerden niet meer eenvoudig is om de spirituele wereld te begrijpen. Het is voor hen dan ook gemakkelijker om de esoterische- of geesteswetenschappen te verwerpen, ofschoon zij zichzelf en de maatschappij daarmee veel tekort doen. Ik wens hen evenwel veel geluk en in-zicht in de metafysica, de versluierde en miskende wederhelft van de fysica. Maar misschien krijgen ook de middeleeuwen hun “renaissance”… Bravo Kristien!
04/10/2011 om 23:11
Zijn de middeleeuwen ook niet de tijden van Sint Fanciscus, Hildegarde von Bingen en Meister Eckhart? Schoon volk hoor! Spijtig dat ik met hen niet kan skypen.
05/10/2011 om 11:59
Dank je Kristien. ” De Herfsttij der Middeleeuwen” van J Huizinga geschreven in 1919 is nog altijd een lovenswaardig boek. Bedankt voor je schrijven
07/11/2011 om 15:43
Ik las het boek en vind dat mevrouw Bonheure best wat meer had mogen doen dan het boek vermelden. Wel denk ik dat het nuttig zou zijn mocht de openbare omroep niet altijd documentaires zou aankopen van de BBC, maar zelf eens het rijke patrimonium aan de wereld kond doen, over handschriften, de ontwikkelingen van de steden en de instellingen, de kunst en zoveel meer.